کولونوسکوپی فقط برای پیدا کردن علت خونریزی، تغییر اجابت مزاج یا بررسی ضایعات روده بزرگ انجام نمیشود. در بسیاری از موارد، پزشک میتواند همان زمان که ضایعه را مشاهده میکند، اقدامات درمانی لازم را نیز انجام دهد. این ویژگی باعث میشود بیمار در برخی شرایط از انجام یک عمل جراحی جداگانه بینیاز شود.
البته همه بیماریهای روده بزرگ با کولونوسکوپی قابل درمان نیستند و تصمیمگیری به اندازه، محل، شکل و عمق ضایعه و همچنین احتمال سرطانی بودن آن بستگی دارد.
۱. پولیپهای روده بزرگ
یکی از مهمترین ضایعاتی که در حین کولونوسکوپی با بیهوشی قابل درمان است، پولیپ روده بزرگ است. پزشک میتواند بسیاری از پولیپها را با ابزارهایی مانند حلقه مخصوص از سطح روده جدا کند و نمونه را برای بررسی بافتشناسی ارسال کند.
برداشتن پولیپ اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بعضی از پولیپها میتوانند در طول زمان به سرطان روده بزرگ تبدیل شوند. بنابراین در موارد مناسب، برداشتن پولیپ هم یک اقدام درمانی و هم اقدامی برای کاهش خطر سرطان آینده محسوب میشود.
برای پولیپهای بسیار کوچک، معمولاً برداشتن با حلقه سرد انجام میشود. پولیپهای بزرگتر ممکن است به روشهای پیشرفتهتری مانند برداشت مخاطی با آندوسکوپی نیاز داشته باشند. راهنمای سال ۲۰۲۴ انجمن اروپایی آندوسکوپی گوارشی، برداشت مخاطی آندوسکوپی را برای بسیاری از ضایعات بزرگ غیرپایهدار توصیه میکند.
۲. ضایعات بزرگ و سطحی روده
گاهی ضایعهای در روده دیده میشود که اندازه آن از یک پولیپ معمولی بزرگتر است، اما هنوز ویژگیهایی ندارد که نشاندهنده نفوذ عمیق سرطان باشد.
در چنین شرایطی ممکن است پزشک از برداشت مخاطی آندوسکوپی استفاده کند. در این روش، زیر ضایعه تزریق میشود تا از دیواره روده فاصله بگیرد و سپس ضایعه با ابزار مخصوص برداشته میشود.
این روش میتواند در بعضی بیماران جایگزین جراحی شود، اما انتخاب آن باید پس از ارزیابی دقیق ضایعه انجام شود. ضایعات بسیار بزرگ، دارای ویژگیهای مشکوک به سرطان مهاجم یا ضایعاتی که امکان برداشت کامل آنها وجود ندارد، ممکن است به روشهای پیشرفتهتر یا جراحی نیاز داشته باشند.
۳. خونریزی فعال روده بزرگ
اگر هنگام کولونوسکوپی منبع خونریزی مشخص شود، پزشک در بسیاری از موارد میتواند همان جلسه برای کنترل آن اقدام کند.
بسته به محل و نوع خونریزی، روشهایی مانند:
- تزریق ماده مناسب در اطراف محل خونریزی
- بستن رگ با گیره
- استفاده از روشهای حرارتی
- ترکیب چند روش برای کنترل خونریزی
قابل استفاده هستند.
این موضوع بهخصوص در بیمارانی اهمیت دارد که با خونریزی گوارشی مراجعه کردهاند و علت خونریزی در روده بزرگ قرار دارد.
۴. خونریزی پس از برداشتن پولیپ
خونریزی همیشه مربوط به یک بیماری اولیه نیست. گاهی پس از برداشتن پولیپ، محل برداشت دچار خونریزی میشود. در صورت مشاهده خونریزی در حین کولونوسکوپی، پزشک میتواند با روشهای آندوسکوپی آن را کنترل کند.
برای بعضی پولیپهای بزرگ یا دارای پایه ضخیم، قبل یا هنگام برداشتن ضایعه ممکن است از روشهای پیشگیرانه مانند تزریق یا اقدامات مکانیکی برای کاهش احتمال خونریزی استفاده شود.
حتی خونریزی تأخیری نیز ممکن است با کولونوسکوپی مجدد بررسی و درمان شود.
۵. تنگیهای روده بزرگ
در برخی بیماران، بخشی از روده بزرگ باریک میشود و عبور محتویات روده را دشوار میکند. این تنگی میتواند علل مختلفی داشته باشد؛ از جمله بیماریهای التهابی، جراحیهای قبلی یا بعضی تومورها.
در موارد انتخابشده، درمان آندوسکوپیک میتواند برای باز کردن مسیر روده انجام شود. روش مناسب به علت تنگی، طول آن، شدت انسداد و خوشخیم یا بدخیم بودن ضایعه بستگی دارد.
راهنمای جدید انجمن آمریکایی آندوسکوپی گوارشی در سال ۲۰۲۶ نیز به مدیریت آندوسکوپیک تنگیهای خوشخیم و بدخیم روده بزرگ پرداخته است.
۶. برخی ضایعات پیشسرطانی
همه ضایعات پیشسرطانی نیازمند جراحی نیستند. اگر ضایعه محدود به لایههای سطحی روده باشد و ویژگیهای خطرناک نداشته باشد، ممکن است بتوان آن را بهطور کامل در جریان کولونوسکوپی برداشت.
این کار اهمیت پیشگیرانه دارد، زیرا حذف ضایعه پیشسرطانی میتواند احتمال ایجاد سرطان روده بزرگ را کاهش دهد.
جدول بیماریها و اقداماتی که ممکن است در حین کولونوسکوپی انجام شوند
| مشکل یا ضایعه | اقدام قابل انجام در کولونوسکوپی | آیا همیشه نیاز به جراحی دارد؟ |
|---|---|---|
| پولیپ کوچک | برداشتن با حلقه مخصوص | معمولاً خیر |
| پولیپ متوسط یا پایهدار | برداشت آندوسکوپیک با روش مناسب | در بسیاری از موارد خیر |
| ضایعه بزرگ و سطحی | برداشت مخاطی آندوسکوپی یا روشهای پیشرفتهتر | بسته به ویژگی ضایعه |
| خونریزی فعال | گیره، درمان حرارتی، تزریق یا ترکیب روشها | معمولاً در مرحله اول خیر |
| خونریزی پس از برداشتن پولیپ | هموستاز آندوسکوپیک | اغلب خیر |
| تنگی منتخب روده بزرگ | درمان آندوسکوپیک مناسب بر اساس علت تنگی | گاهی، بهویژه در موارد پیچیده یا بدخیم |
| برخی ضایعات پیشسرطانی | برداشت کامل ضایعه | در صورت امکان برداشت کامل، معمولاً خیر |
آیا سرطان روده بزرگ هم با کولونوسکوپی درمان میشود؟
در بعضی موارد بسیار ابتدایی، ضایعه سرطانی یا دارای احتمال بالای سرطان سطحی ممکن است با روشهای پیشرفته آندوسکوپی بهطور کامل برداشته شود. اما این موضوع با «درمان همه سرطانهای روده با کولونوسکوپی» تفاوت دارد.
اگر بررسی ضایعه نشان دهد سرطان به لایههای عمقیتر نفوذ کرده یا احتمال انتشار آن وجود دارد، معمولاً کولونوسکوپی بهتنهایی درمان کافی نیست و بیمار باید توسط متخصص گوارش و جراح ارزیابی شود. راهنمای سال ۲۰۲۴ نیز برای ضایعات مشکوک به سرطان مهاجم، روشهای برداشت کامل در یک قطعه یا جراحی را در شرایط مناسب مطرح میکند.
چه زمانی درمان حین کولونوسکوپی اهمیت بیشتری دارد؟
اگر در کولونوسکوپی ضایعهای پیدا شود، مهمترین سؤال فقط «چیست؟» نیست؛ بلکه باید مشخص شود آیا میتوان آن را همان جلسه به شکل ایمن و کامل برداشت؟
اندازه ضایعه، محل آن، شکل ظاهری، عمق درگیری، احتمال سرطان و تجربه پزشک در انجام روشهای پیشرفته آندوسکوپی در این تصمیم نقش دارند. برای مثال، ضایعات بزرگتر از ۴۰ میلیمتر یا ضایعاتی با محل و شکل پیچیده، احتمال برداشت ناقص یا عود بیشتری دارند و نیازمند ارزیابی دقیقتر هستند.
بنابراین بهتر است بیمار قبل از کولونوسکوپی بداند که ممکن است پزشک در صورت مشاهده پولیپ یا ضایعه مناسب، همان جلسه اقدام درمانی انجام دهد؛ البته نوع اقدام باید بر اساس یافتههای واقعی حین بررسی تعیین شود.
بعد از درمان آندوسکوپیک چه علائمی مهم هستند؟
مقدار کمی خونریزی پس از نمونهبرداری یا برداشتن بعضی پولیپها ممکن است رخ دهد، اما خونریزی شدید یا مداوم طبیعی محسوب نمیشود. همچنین درد شدید شکم، تب، ضعف، سرگیجه یا خونریزیای که متوقف نمیشود، نیازمند ارزیابی پزشکی سریع است و یک علائم هشدار است که فرد به دکتر فوق تخصص گوارش مراجعه کند.
جمعبندی
کولونوسکوپی امروزی فقط یک روش تشخیصی نیست. برداشتن پولیپها، درمان بسیاری از ضایعات پیشسرطانی، کنترل خونریزی و درمان برخی تنگیهای روده از جمله اقداماتی هستند که در شرایط مناسب میتوانند بدون جراحی باز انجام شوند. با این حال، هر ضایعهای برای درمان آندوسکوپیک مناسب نیست و تشخیص دقیق، اندازه و محل ضایعه و احتمال سرطان باید پیش از انتخاب روش درمانی بررسی شود.
منابع خارجی این مقاله
- راهنمای انجمن اروپایی آندوسکوپی گوارشی درباره برداشت پولیپ و برداشت مخاطی آندوسکوپیک، بهروزرسانی ۲۰۲۴
- مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا – درمان پولیپهای روده بزرگ
- مؤسسه ملی دیابت و بیماریهای گوارشی و کلیوی آمریکا – کولونوسکوپی
- مقاله علمی راهنمای برداشت پولیپ و ضایعات کولورکتال در پابمد
بدون دیدگاه